POCZET KRÓLÓW I KSIĄŻĄT POLSKICH wstecz
menu:

 Piastowie
 Władcy dzielnicowi
 Władysław II Wygnaniec
 Bolesław IV Kędzierzawy
 Mieszko III Stary
 Kazimierz II Sprawiedliwy
 Leszek I Biały
 Władysław III Laskonogi
 Mieszko Plątonogi
 Henryk I Brodaty
 Konrad I Mazowiecki
 Henryk II Pobożny
 Bolesław V Wstydliwy
 Leszek II Czarny
 Henryk IV Probus
 Przemysł II

 Obcy i Piastowie
 Jagiellonowie
 Królowie elekcyjni
 Okres zaborów

strona tytułowa

nawigacja:
genealogia dynastyczna
portal
linki sponsorowane

WŁADCY DZIELNICOWI.
ROZBICIE DZIELNICOWE.
Rozbicie dzielnicowe, zwane rozdrobnieniem feudalnym, to etap rozwoju państwa feudalnego, polegający na jego podziale na mniejsze jednostki terytorialne, które uzyskiwały stopniowo coraz większą samodzielność polityczną. W zachodniej Europie rozbicie dzielnicowe miało formę uniezależnienia się wielkich wasali królewskich od suzerena (monarchy) w wyniku dziedziczności urzędów, w Polsce, w Czechach, na Rusi był to podział państwa między coraz liczniejszych członków dynastii książęcych - Piastów, Przemyślidów, Rurykowiczów. W 1055, po śmierci Brzetysława I, na kilka dzielnic rozpadło się państwo czes., a rok wcześniej śmierć Jarosława Mądrego zapoczątkowała trwałe rozbicie olbrzymiej monarchii ruskiej. W 1138, w wyniku ustawy sukcesyjnej Bolesława III Krzywoustego, nastąpił podział Polski między jego synów. Podział Bolesława Krzywoustego okazał się trwały; pogłębiał się w XII i XIII w., przetrwał do XIV w.

[literatura:]
• Encyklopedia szkolna. Historia. Warszawa 1993.

ROZBICIE DZIELNICOWE W POLSCE.
Podział państwa polskiego między synów Bolesława Krzywoustego został dokonany w wyniku ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego. Najstarszy syn, Władysław II, objął Śląsk z ziemią lubuską oraz - jako senior - Małopolskę i zwierzchnictwo nad Pomorzem Zachodnim i Gdańskim, Bolesław IV Kędzierzawy uzyskał Mazowsze z Kujawami, Mieszko III Stary - Wielkopolskę. Henryk otrzymał z woli ojca ekspektatywę na ziemię sandomierską. Ziemia sieradzko-łęczycka przypadła jako oprawa wdowia księżnej Salomei, a zarazem miała stanowić przyszłe zabezpieczenie Kazimierza II Sprawiedliwego. Po jej śmierci Władysław II, zw. Wygnańcem, zajął tę dzielnicę wbrew woli braci. Wojna między seniorem - Władysławem II, a jego przyrodnimi braćmi, zakończyła się w 1146 porażką seniora, który zbiegł do Niemiec. Dzielnicę senioralną wraz ze Śląskiem objął Bolesław Kędzierzawy, który księstwo sandomierskie wydzielił Henrykowi. Cesarz Fryderyk I Rudobrody podjął zbrojną wyprawę interwencyjną, która jednak nie doprowadziła do powrotu Władysława II, natomiast Bolesław Kędzierzawy musiał w 1157 złożyć cesarzowi okup i hołd lenny, a w 1163 zwrócić Śląsk synom Władysława II, książętom: Bolesławowi I Wysokiemu, Mieszkowi Plątonogiemu i Konradowi. Po śmierci Henryka sandomierskiego małe księstwo wiślickie otrzymał Kazimierz Sprawiedliwy. Po śmierci Bolesława Kędzierzawego w 1173, na Mazowszu panował jego syn Leszek, w Sandomierzu - Kazimierz; dzielnica senioralną z Krakowem przypadła Mieszkowi III Staremu. W 1177 Mieszko Stary został wygnany z Małopolski, a Kraków wbrew zasadzie senioratu zajął Kazimierz Sprawiedliwy; w dwa lata później Mieszko Stary został wypędzony również z Wielkopolski; odzyskał ją dopiero w 1182; musiał jednak wydzielić dzielnice starszym, buntującym się przeciw niemu synom. Wielokrotne próby odzyskania Małopolski nie powiodły się Mieszkowi Staremu i Kraków pozostał we władaniu Kazimierza Sprawiedliwego, a po jego śmierci (1194) przypadł jego starszemu synowi, Leszkowi Białemu. Wówczas jeszcze raz Mieszko Stary osiadł na krótko w Krakowie. Na początku XIII w. Śląsk był podzielony między władcę księstwa opolsko-raciborskiego i władcę Śląska właściwego. Na kilka części rozpadła się Wielkopolska, będąca terenem stałych starć między synem Mieszka Starego, Władysławem Laskonogim, a jego bratankiem Władysławem Odonicem. Utrzymała jedność rozległa Małopolska (Kraków, Sandomierz, Lublin), rządzona przez Leszka Białego. Po jego śmierci (1227) wobec małoletniości syna Leszka, Bolesława V Wstydliwego, stanęli do rywalizacji o Kraków, uważany za gród najważniejszy, Władysław Laskonogi, Konrad I Mazowiecki (młodszy brat Leszka Białego) oraz książę wrocławski Henryk I Brodaty, który w 1232 zajął ostatecznie zamek na Wawelu, podczas gdy Sandomierz pozostał w rękach księżny wdowy Grzymisławy. W dwa lata później Henryk Brodaty zdobył także pd. Wielkopolskę, aż po Wartę i utworzył rozległe państwo złożone z kilku dzielnic. Po jego śmierci w 1238, władzę nad "monarchią Henryków śląskich" przejął jego syn Henryk II Pobożny; kres jego panowaniu położył w 1241 najazd Tatarów - w bitwie pod Legnicą Henryk Pobożny zginął. Małopolskę opanował ostatecznie Bolesław Wstydliwy, Wielkopolskę zjednoczył starszy syn Władysława Odonica, Przemysł I. Natomiast środkowa Polska i Śląsk ulegały dalszemu rozbiciu. Po śmierci Konrada Mazowieckiego (1247) i jego syna Bolesława (1248) Kujawy i Mazowsze wyodrębniły się ostatecznie jako samodzielne księstwa - pod rządami synów Konrada Mazowieckiego: Kazimierza I Kujawskiego i Siemowita I. Synowie Kazimierza Kujawskiego: Leszek Czarny, Siemomysł, Władysław I Łokietek, Kazimierz II i Siemowit, objęli jako osobne księstwa Sieradz, Łęczycę, Kujawy i Dobrzyń. Mazowsze także uległo dalszym podziałom między potomków Siemowita; stopniowo wyodrębniły się księstwa: czerskie, płockie, wiskie, rawskie, a drogą następnych podziałów dalsze. Rozbity po najeździe tatarskim Śląsk, zarządzany dotąd przez dwie główne linie książęce - wywodzącą się od Bolesława I Wysokiego, panującą na Śląsku właściwym, i od jego brata Mieszka Plątonogiego, władającą w dzielnicy opolsko-raciborskiej - podlegał dalszym podziałom. W 1249 spuścizna Henryka Pobożnego rozpadła się na trzy księstwa: wrocławskie, głogowskie i legnickie; to ostatnie podzielone zostało wkrótce na księstwa jaworskie i legnickie. W 1282 Śląsk opolsko-raciborski rozpadł się na cztery dzielnice; po śmierci wnuka Henryka Pobożnego, Henryka IV Probusa - w 1290 zaczęło się rozpadać największe z księstw śląskich - dzielnica wrocławska. W początkach XIV w. na Śląsku istniało już 17 księstw. W tej sytuacji dwoma znaczniejszymi państewkami feudalnymi stały się jedynie Wielkopolska i Małopolska. W Wielkopolsce Przemysł I musiał wydzielić dzielnicę młodszemu bratu, Bolesławowi Pobożnemu, który ostatecznie (1253) otrzymał Gniezno i Kalisz, podczas gdy Przemysł I pozostawił sobie Poznań. Rychła jego śmierć (1257) pozwoliła zjednoczyć całą Wielkopolskę pod rządami Bolesława Pobożnego, a po jego bezpotomnej śmierci (1279) - pod rządami jedynego syna Przemyśla I - Przemyśla II. Podobnie bezpotomna śmierć Bolesława Wstydliwego (1279) pozwoliła utrzymać jedność Małopolski. Pogłębiający się proces rozbicia dzielnicowego w Polsce nie zniszczył poczucia więzi narodowej, umacnianej w XIII w. podczas licznych konfrontacji z napływającymi z zachodu obcymi przybyszami i wobec rosnącego zagrożenia zewnętrznego [zob.: Brandenburgia; Krzyżacy; Tatarzy]. Obok pojęcia "naród polski" (gens Polonica), występował termin "Królestwo Polskie" (Regnum Poloniae), oznaczający wszystkie dzielnice dawnego państwa. Istniała więź dynastyczna; we wszystkich dzielnicach - poza Pomorzem rządzili książęta wywodzący się od Bolesława Krzywoustego. Wszystkie ziemie poi. podlegały wspólnej metropolii kościelnej w Gnieźnie. Granice dzielnic były coraz częściej poszerzane przez bogacących się właścicieli ziemskich świeckich i kościelnych, a także wielki handel, dla którego owe granice stawały się coraz większą przeszkodą. Od schyłku XIII w. idea zjednoczeniowa znajdowała coraz więcej zwolenników. Jej wielkim wyrazicielem i realizatorem był Przemysł II, który w 1295 koronował się na króla Polski. Po jego śmierci (1296) większość ziem poi. zjednoczył w swych rękach król czes. Wacław II; dzieła zjednoczenia dokonał Władysław Łokietek, który w 1320 koronował się na króla Polski. Z rozbicia dzielnicowego Polska wyszła w granicach odmiennych niż za Bolesława Krzywoustego. Poza granicami zjednoczonego państwa pozostał Śląsk, który został przyłączony do Czech. Pomorze Gdańskie zajęli Krzyżacy (do Polski wróciło dopiero po wojnie trzynastoletniej 1454-66). Utrzymało swą odrębność Mazowsze. W okresie rozbicia dzielnicowego w Polsce niezależnie od osłabienia władzy zwierzchniej księcia nastąpił znaczny rozwój gospodarczy kraju, powstały nowe miasta, rozwinęła się produkcja rolna i wzrosła stopa życiowa ludności. Decentralizacja władzy i powstanie wielu centrów politycznych spowodowało wzrost liczby ośrodków kulturotwórczych w kraju.

[literatura:]
• Encyklopdia szkolna. Historia. Warszawa 1993.

© 1998-2017 Jerzy Prajzner (Krosno) wstecz