POCZET KRÓLÓW I KSIĄŻĄT POLSKICH wstecz
menu:

 Piastowie
 Władcy dzielnicowi
 Obcy i Piastowie
 Jagiellonowie
 Królowie elekcyjni
 Henryk Walezy
 Stefan Batory
 Zygmunt III Waza
 Władysław IV Waza
 Jan II Kazimierz
 Michał Korybut Wiśniowiecki
 Jan III Sobieski
 August II Mocny
 Stanisław Leszczyński
 August III Sas
 Stanisław August Poniatowski

 Okres zaborów

strona tytułowa

nawigacja:
genealogia dynastyczna
portal
linki sponsorowane

KRÓLOWIE ELEKCYJNI.
ELEKCJA.
Elekcja czyli wybór władcy. W Polsce początkowe formy elekcji wykształciły się w okresie dzielnicowym, najpierw w księstwie krakowskim, gdzie możnowładcy świeccy i duchowni - usuwając w 1177 Mieszka III Starego i powołując na tron Kazimierza II Sprawiedliwego - zdobyli prawo decydowania o wyborze władcy. Początkowo wybierano książąt spośród Piastów; w 1291 po raz pierwszy rycerstwo małopolskie powołało na tron krakowski nie-Piasta, króla czeskiego Wacława II z dynastii Przemyślidów. W zjednoczonym państwie polskim (po 1320) obowiązywała zasada dziedziczności. Ponieważ Kazimierz III Wielki nie pozostawił potomka męskiego jego siostrzeniec Ludwik Węgierski, aby zgodnie z wolą Kazimierza Wielkiego objąć tron polski musiał uzyskać zgodę szlachty. Za Jagiellonów wykształciła się elekcyjność tronu w obrębie panującej dynastii; kandydat na króla był wysuwany przez radę królewską i zatwierdzany przez sejm elekcyjny, w którym uczestniczyła szlachta i przedstawiciele większych miast. Po elekcji nowy władca składał przysięgę i potwierdzał przywileje stanów, a następnie był koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego. Zasada wolnej elekcji została ustanowiona w 1506 przy wyborze Zygmunta I Starego, praktycznie zaczęła funkcjonować dopiero po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów. W okresie pierwszego bezkrólewia ( 1572-73) przyjęto zasadę elekcji viritim. W terminie ustalonym przez sejm konwokacyjny zjeżdżała się na elekcję pod Warszawę szlachta z całej Polski, głównie jednak z ziem bliżej położonych, a więc z Mazowsza. Senat z prymasem jako interrexem obradował w szopie położonej w centrum pola elekcyjnego; izba poselska, do której przedstawicieli wybierano często już podczas samej elekcji, znajdowała się w tzw. kole, otoczonym okopami. Pozostała część szlachty zajmował a namioty położone poza kołem. Kandydatów na króla przedstawiali ich pełnomocnicy (w wypadku kandydatów zagranicznych - posłowie obcych państw) .Do głosowania przystępowano województwami. Rezultaty głosowania przekazywali senatowi posłowie z poszczególnych ziem, a wynik wyborów ogłaszał prymas. Elekt bądź jego przedstawiciele zaprzysięgali artykuły henrykowskie i pacta conventa. Elekcję kończyło wyznaczenie daty sejmu koronacyjnego (odbywanego w Krakowie), na którym dokonywano koronacji nowego władcy i następowało ostateczne objęcie przez niego tronu. Taka forma elekcji wywarła niekorzystny wpływ na funkcjonowanie Rzeczypospolitej. Przewlekłe bezkrólewia dezorganizowały życie państwa, pacta conventa ograniczały kompetencje władzy centralnej, a nie sprecyzowane do końca zasady głosowania województwami i wyboru króla doprowadzały nieraz do podwójnych elekcji i wojen domowych (np. równoczesny wybór Zygmunta III Wazy i arcyksięcia Maksymiliana w 1587). W drugiej połowie XVII i w XVIII w. na elekcji dominowała magnateria zainteresowana w wyborze najsłabszego spośród kandydatów. W XVIII w. wzrosło też znaczenie mocarstw obcych narzucających swoich kandydatów (traktat "trzech czarnych orłów"). Zasadę wolnej elekcji zniosła Konstytucja 3 maja w 1791, pozostawiając tylko elekcję dynastii.

[literatura:]
• Ecyklopedia szkolna. Historia. Warszawa 1993.

WALEZJUSZE.
Walezjusze, Valois, dynastia panująca we Francji 1328-1589, boczna linia dynastii Kapetyngów. W pierwszym okresie rządów Walezjusze toczyli wojnę stuletnią przeciw Anglikom, a następnie - jednocząc i centralizując Francję - doprowadzili ją do świetności politycznej i kulturalnej. Za ich panowania we Francji ukształtował się typ rządów absolutystycznych (mimo istnienia Stanów Generalnych). W polityce zagranicznej głównym problemem była rywalizacja z Habsburgami (szczególnie po objęciu w 1516 tronu hiszpańskiego przez Karola V, późniejszego cesarza), przede wszystkim we Włoszech, gdzie 1494-1559 Walezjusze toczyli niepomyślne na ogół wojny. W okresie rządów Walezjuszów Francję opanowały idee reformacji i w drugiej połowie XVI w. doszło do krwawych wojen religijnych między katolikami a hugenotami. Wśród władców Walezjuszów największą rolę odgrywali: Ludwik XII (panujący 1498-1515), Franciszek I (1515-47) i Henryk II (1547--59); ostatnim Walezjuszem na tronie francuskim był Henryk III, przez krótki okres król Polski, zw. Henrykiem Walezym.

[literatura:]
• Ecyklopedia szkolna. Historia. Warszawa 1993.

WAZOWIE.
Wazowie, Vasa, dynastia szwedzka panująca w Szwecji 1523 - 1654 i w Polsce 1587 - 1668. Nazwa dynastii pochodzi od snopka zboża [szwedzkie vasa] umieszczonego w herbie rodu. Wazowie wywodzili się z rodziny możnowładczej z Upplandii (kraina, której głównym ośrodkiem jest Uppsala). Założycielem dynastii był Gustaw I Waza, który w 1523 zdobył tron szwedzki jako przywódca zwycięskiego powstania przeciw Danii. Za panowania Wazów Szwecja rozszerzyła swe posiadłości na wybrzeżach Morza Bałtyckiego, kosztem Polski, Niemiec i Danii, a liczne wojny były źródłem dochodów państwowych Szwecji. W walce z opozycją możnowładczą Wazowie opierali się na szlachcie, a nawet na chłopach. W Szwecji ostatnią z dynastii Wazów była królowa Krystyna; po jej abdykacji w 1654 rządy w Szwecji przeszły w ręce sukcesorów Wazów w linii żeńskiej - Wittelsbachów. W Polsce Wazowie panowali jako władcy elekcyjni, dążąc bez większego powodzenia do zapewnienia sobie dziedziczności tronu i wzmocnienia władzy królewskiej. Ich pretensje do tronu szwedzkiego były jedną z przyczyn, które doprowadziły do niekorzystnych dla Polski wojen ze Szwecją. Tylko pierwszemu władcy polskiemu z dynastii Wazów, Zygmuntowi III Wazie, udało się na krótko zasiąść na tronie Szwecji. Ostatnim królem z dynastii Wazów w Polsce był Jan II Kazimierz.

[literatura:]
• Ecyklopedia szkolna. Historia. Warszawa 1993.

WETTINOWIE.
Wettinowie, dynastia niemiecka panująca od końca XI w. w Miśni, od 1264 także w Turyngii. W 1423 Wettinowie uzyskali wraz z księstwem sasko-wittenberskim godność elektora Rzeszy, a całość ich posiadłości zaczęto określać historyczną nazwą - Saksonia. W 1485 nastąpił podział dynastii na dwie linie: ernestyńską (starszą), elektorską, panującą w Wittenberdze i w znacznej części Turyngii; albertyńską (młodszą) panującą w Miśnii i północnej Turyngii. Po klęsce elektora Jana Fryderyka w wojnie szmalkaldzkiej cesarz przekazał Wittenbergę i godność elektora linii albertyńskiej (1548). Jej przedstawiciel Fryderyk August został w 1697 królem Polski, jako August II, zwany Mocnym, a po nim tron polski objął jego syn August III, który panował do 1763. Jego wnuk Fryderyk August III dzięki protekcji Napoleona I otrzymał tytuł króla saskiego, a w 1807 został władcą Księstwa Warszawskiego. Wettinowie panowali w znacznie okrojonej Saksonii do 1918. Z kilku gałęzi linii ernestyńskiej, największe znaczenie osiągnęli Koburgowie - dali oni w XIX w. początek dynastiom panującym w Belgii, Portugalii i Bułgarii, a od 1901 w Wielkiej Brytanii.

[literatura:]
• Encyklopdia szkolna. Historia. Warszawa 1993.

© 1998-2014 Jerzy Prajzner (Krosno) wstecz